شعری تازه از رضا دبیری جوان :

آی هم کاسه ی من

آی هم مسلک و همسایه ی من

آی سرباز دلیر

آی جاندار وطن *

آن کبوتر که از این سینه ی صحرایی من باز به پرواز آمد

                                     به اسارت تو مبر،

                                                    با گلوله تو مزن.

خشم می بارد از آن چشم قشنگ تو ولی

مادران من و تو، 

در سر چشمه و رود

                                      شسته اند پیرهن خون آلود.

سرنوشت من و تو

                        همچو زنجیر به هم پیوسته.

کودکی  من وتو

اندرین کوچه ی بن بست گذشت

 همه پرورده ی این خاک جگر سوخته ایم

آب و نان من و تو

                         از سر سفره ی این خاک اهورائی بود

زیر خورشید دُرافشان همین خاک

                                        همه روئیدیم

من و تو یا تو و من

اندرین خاک شویم

                       خاک یکی خشت گلی

جن به جان تو زده؟!

جای دشمن، تو به جان و تن من افتادی

خاطرت نیست مگر

من و تو ساقه ی یک بوته،

                        گل یک باغیم.

                                               رضا دبیری – 5/5/88

* حافظ :     یار دلدار من ار قلب بدین سان شکند        ببرد زود به جانداری خود پادشهش  

دور بیقراری 

                         شعری از تقی خاوری

یک عمر ساعت مان،  دور بیقراری زد

این دور هم     سقف هستی بر سرمان آوار.

ای زمانه منحوس

طالع سعد کجاست؟

زخم هامان هنوز     در آفتاب خشک می شود

در این گیر و دار    منظرِ نگاه، توئی

که از نیلوفرها می آیی      

و آفتاب گردان ها     به سوی تو می گردند

وقتی زیباترین نگاه     آماج گلوله می شود.

 خون از معنی خود پرتاب

به شکل رنگ

از چاک پیرهن گل ها     بیرون می زند

سرنوشتی  پرومته وار

بر قلّه

با سنگ تکرار.

باز فردایی دیگر.

سرنوشت را جای خدا

گلوله رقم می زند.

و راه تو، از آتش سیاوش گشوده می شود

مثل آن ها که آهوانه درخیابان می دوند.

صدایی در گلوست

خود را گول مزن که بازگشتی نیست.

رفتن را      به گرده بکش

هرچند راه پر از خار شتری هاست.

لوک سرمست، رقص جاهلیت بپا کرده

و گرد و خاک عتیق را       به دیده می پاشد     برویم یار.

کجا در بی کجائی ست :

 سرنوشت مان همین جا       با شعله ها گره خورده ست.

یگانه می مانیم       تا خون عاشقان شویم .

سوت قطار بلند است

بگذار تا خاک آینده شویم.     

ما به راه خود می رویم

در فکر جعبه ی جادوئی مباش

                                                               تقی خاوری – 10/4/77

غزل سپیده دم 

سروده ی تقی خاوری

"هیچیم و چیزی کم" چون قطره ی شبنم (1)

در فرصتـی کوتــاه   در ایــــن سپیده دم

د رگفت و گو با هم   گـــرم سخن غافــل

فرصت چو آه و دم   آنهـــم جـــدا از هم

بر روشنی چیــــره   غول سیاهـــی شد

هر سایه ای می کرد از سایـــه خود رَم

بر حسّ من نوری   از ناگهـــان تابیــــد

دیدم که روشن شد  در تیرگــــی شبنــم

نقش سیه کاری ست   در صبــــح آئینه

تلبیس ابلیس ست    در کســـــوت ماتم

هر خرمگس خود را  سیمــــرغ پندارد

سیمرغ بی پرواز،  در دشت بـی رستم

بگذارم این گفتـــار  با اینهمـــــه تکرار

جاری شوم در عشق  تا گوهـــری آرم

ابهام هستی را  از خود چراغ افــــروز

روشن شود بر تو  این هستــــــی مبهم 

با عشق اگر باشی  جانت رهـــــا گردد

از این کلاف غم  زین رشتـــه ی درهم

آدم در این دنیـــا   بارید اشک عشـــــق

هر قطره اش تابید   در وسعت عالـــــم

ده قرن اشک آلود    با رنج صدها سال(2)

از عشق حوّا بود     این قسمــــــت آدم

"راوی" مکن شکوه چون شکوه بازار است

هر کس گرفتار است   در بند پیچ و خــــــم

از "قهرمان"  دیگر   بهتر چه بایــــــد گفت

"روزی به شب آرم    با یک جهـــان ماتم"(3)

پانوشت ها :

1 - عبارت "هیچیم و چیزی کم" در مصرع اول را از شادروان اخوان ثالث (م. امید) وام ستانده ام. یادش همیشه سبزباد.

2 -  درکتاب ها آمده است که حضرت آدم (ع) هزار سال در فراق حوّا اشک ریخت.

3 - وقتی این غزل را سرودم و  برای استاد محمد قهرمان خواندم،  فرمود: "این وزن و قافیه  را من پیش تر به کار برده ام." به همین دلیل من هم مصرعی از ایشان را در بیت آخر تضمین کردم .

یادآوری :

پیام (کامنت) زیر را دوست شاعر و پژوهشگر مشترکمان آقای افضلی گذارده است، و یادآوری روشنی دهش، ارزش انتزاع از میان کامنت ها و گذاردن در متن را داشت. مانند همیشه از او سپاسگزارم و آمادگی دارد چهارزانو در برابراو و سایر دوستان فاضل و دانشمند نشسته تا چیزی بیشتر یاد گیرم.

وجود امثال او و خاوری در خراسان مغتنم است.  خدای عمر درازشان دهاد

                         ((((((((((((((((((((())))))))))))))))))))

درود بر شما و آقای خاوری
از نظر اطلاع مضمون "هیچیم و چیزی کم" را پیش از اخوان، سنایی به کار برده است:
شراب جنت و حور و قصور می طلبی
بدین مروت و حلم و بدین سخا و کرم
بدین عمل که تو داری مگر ترا ندهند
به حشر هیچی و ز هیچ نیز چیزی کم در نسخه دیگر (به حشر چیزی و)
بدین قصیده ز من خواجگان بپرهیزند
چنانکه اهل شیاطین ز توبه‌ ی آدم
سنایی ار تو خدا ترسی و خدای شناس
ترا ز میر چه باک و ترا ز شاه چه غم

بر شیشه آسمان

 سروده ی تقی خاوری

یک پیکر از گل

      بر شیشه ی آسمان خبر

               مثل شَرَقَّستِ سنگی ست.

اشکباریِ پنهان

اشکباریِ پنهان چه رنگی ست؟

همرنگ لاله

          رنگ شقایق

یا مثل باران

            روی صدف ها

یا قطره ی سرخ

              بر تیره ی درد

اشکباری پنهان

پنهان و پنهان

راز بلندی ست باران

چتر خبرها گشوده

باران و باران

از رازها سروده

و پیکر گل

          بر شیشه آسمان خبرها که مثل شَرَقّّستِ سنگی ست

خواب

       از چشم دنیا ربوده.

                                                                     تقی خاوری - ۶/۵/۸۸ 

* تصویر از : سهراب سپهری

پیام ایرج میرزا (شعری تازه و منتشر نشده از محمود خیبری«نجوا»)

 محمود خیبری (نجوا) شاعر خوش گوی دیار ما، معلم بازنشسته آموزش و پرورش خراسان و متولد 1320 شمسی در شهرستان تربت حیدریه است. وی به مناسبت تعویض نام بلوار ایرج میرزای مشهد، غزلی انتقادی سروده است.

چون وبلاگ "چه بگویم " در باره تغییر نام بلوار مذکور،  سه یاداشت انتقادی :  به سر عشق خراسان دارم    و    تکمله یی بر یاداشت: "به سر عشق خراسان دارم"  و  علّت محبوبیت شعر ایرج میرزا در میان مردم   را در کارنامه خود  داشت، از این رو ایشان محبت کرده و شعر زیبای خود را برای ما ارسال داشته اند.

با درود به این شاعر گرامی و دانشمند، و ضمن تحسین طبع روان ایشان، شما را به خواندن "پیام ایرج میرزا" دعوت می کنم. محمد مهدی حسنی

                                                             ****************

با این که ندیده است و نبیند خطر از من

خواهد که نــماند به خراسان اثر از من

غافل که مرا دست گرفته است خداوند

تــا دور کنـــد تیر بــلا و خطر از من

جبریل امین است مرا حامی و حافظ

پیوسته کند رفع ضرر، دفع شر ازمن

در عرش برین است مرا جایگهی خوش

هر لحظه بگیرند ملائک خبر از من

حوران بستانند زیک سوی زمن دل

غلمان خوش اندام زسوی دگر ازمن

گردیده چنان نیز ازین روی به آن روی

یعنی که شده خـــرّم وآبــــاد تر از من

یک در زبهشت است به نام من شاعر

تا مردم بسیار شود بهره ور از من

کی نام مرا محـــو توان کرد زگیتی

تا وام گرفته است قضا و قدر از من

فخرِ نه «گذرگاه» که فخرِ دو جهانم

مشهور به عالم شده نامِ «گذر» از من

من ایرج شیرین سخن نامی طنـــزم

کس نیست نیاموخته باشد هنر ازمن

کرده است هر آن کس عوض این نام خیابان

گویید که باید کنـــــد اکنــــون حـــــذر ازمن

آن کس که چنین کرد یقین دان که نیایش

بگرفته همان قوطی سیگار زر از من

داد همه ی اهل محل را بـــــــــه در آورد

زین روی به دامان خود آرد شرر از من

برگشت اگر نام به ایرج که چه بهتــــر

ور نه شنود هجویه ای مختصر از من

چون خرج اتینا شده سرمایه ی ملّت

باید که به جانش برسد نیشتر از من

شد توصیه تا نام خیابان بود ایـــــــــرج

ای والی برزن! عمل از تو، نظر از من

باید که به «نجوا» بدهی گوش و گر نه

بسیار ببینی پس ازین درد سر ازمـــــن

ضمناْ از دوست شاعر مشترک و پژوهشگر خراسانی، رضا افضلی، که بانی خیر در گذاردن این پست شد، تشکر و قدردانی می شود - محمد مهدی حسنی

  شعر تر(قصیده ای از رضا افضلی)

         نوشته : محمد مهدی حسنی

هر شعر چه منظوم و چه نيمايي و منثور

بايد بِسُرايـــد غـــم و عشـــق بشـــري را (افضلی)

رضا افضلی به قول خودش درسرودن شعر در همه  قالب ها ی شعری چه منظوم و منثور،  دمکرات است، قصیده منتخب زیر از اوست. در این قصیده، او در صدد این است که به شعرای جوان، "شعر ناب" یا به قول حافظ بزرگ "شعر تر" را بشناساند.

رضا افضلی  همان شاعری است که سالها پیش،  شعر "ماهی" را درقالب چهار پاره سروده است که بی هیچ تردید یکی از زیباترین و فصیح ترین شعرهای زمان ماست،  که در اذهان بسیاری از شعر خوانان رسوب کرده است و بنده  بشخصه بارها از دهان فارسی زبان اطراف و اکناف ایران و همچنین غیر ایرانیان متن کامل شعر ماهی را شنیده ام و جالب این است که بسیاری، از برخوانان شعر، نمی دانستند که آن شعر سرودۀ افضلی است و اگربه نام شاعر آگاهی داشتند، ازخلاصه شناسنامه اش (معاصر و خراسانی و دانشگاهی ... بودن او)، مطّلع نبودند.  

اجازه می خواهم پیش از آوردن عین قصیده،  به بررسی آراء و عقاید ر ضا افضلی در باره شاعر خوب و شعر ناب، که از لابه لای ابیات این قصیده به دست می آید بپردازم:

او نیز مانند بسیاری از بزرگان معتقدست که ادب فارسی و به ویژه شعر ما، با عناصر خاص زبان، موسیقی، عاطفه و تخیّل قوی خود،  در ادبیات جهان جایگاهی رفیع  و والا دارد و به قول او تقدير چنين خواسته است که اشعارِ دَري ،  که همچون دريايِ خروشنده ای است  ژرف ترين اوجِ شكــــوهِ بشري باشد.

رضا افضلی - که خدمت خود را در دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی گذرانده و سال ها در رشته ادبیات دانشگاه های مختلف به تدریس اشتغال داشته است - آگاهانه و به حق میراث ادبیات گذشته ما را "باغِ بهشتِ پدري" می نامد که هیچ  چیز کم ندارد.

ما در شعر آغازین خود ، رودکی و کسایی و در شعر حماسی، فردوسی؛ در شعر عقلی و ایدئولوژی، ناصر خسرو و نسیمی، و در شعر بزمی و داستان سرایی، نظامی گنجوی؛ و در شعر سادگی و برهنگی و تغزل زمینی، فخرالدین اسعد گرگانی؛  در شعر صوفیانه و زهد و طامات و عشق و مستی و عرفان، سنایی و عطار و مولوی؛ در شعر حکمت و پند و غزل کامل و معیار، سعدی و در غزل عاشقانه عارفانه رندانه، حافظ و در شعر طبیعت و موسیقی و شادخواری، منوچهری؛ در رباعی فلسفی، خیام  و  در شهرآشوبی،  مهستی گنجوی و در شعر صبح و آفتاب و طمطراق، خاقانی؛ (1) در قطعه سرایی، انوری و ابن یمین و بهار و پروین؛ در شعر رثاء و مرثیه، محتشم کاشانی؛ در فهلویات  و دوبیتی، بابا طاهر و بندار رازی و فایز دشتستانی؛ در حبسیه، مسعود سعد سلمان و در مضمون آفرینی و نازک خیالی سبک هندی، صائب و بیدل و طالب آملی و کلیم و فیض و نظیری و عرفی و واعظ؛ و در  پهنه طنز و شوخ طبعی و فکاهت، عبید زاکانی و ایرج میرزا را داریم.

راستی وقتی باغ بهشت ادب فارسی پر از این همه ریاحین بغایت زیبا و استوارست که هیچ بادسام پائیزی نمی تواند آسیبی بر آنها وارد کند . تکلیف شاعر امروزین چیست؟ آیا تقلید از شاعران برشمرده بالا – هرچند که استادانه باشد - می تواند راهگشا باشد، شاید برای شروع کار شاعری، این شیوه مستحسن باشد، ولی بی گمان  تداومش عاقبت به خیری نیست.

در منظررضا افضلی:

"تكرار" (تخيّل غیر تازه)  و تصاویر کلیشه ای و فرسوده به مثابه رسمی حجري است که باعث  ذوق مرگی می شود و به دیگر سخن چون، نوعی سستي و آسان نگري است، به  شعله ی سوزنده ای می ماند که گوینده، با آن میراث و مزرعه های ادب پدري را آتش می زند و آفتی است که باروري مزارع مزبور را ازمیان می برد،  چنین مقلّدی بدون اینکه نتیجه "بي بال وپري" را بداند در واقع "بال و پر شعر را قيچي می کند".

زبان شعر باید از ابتذال فاصله بگیرد، زیرا اگر قرار باشد شاعر به زبان مردم کوچه و خیابان حرف خود را بزند، و کلام او از ساختار طبیعی زبان و ابزار فصاحت و بلاغت ادبی دور افتد، این طریق،  هنر تلقی نمی شود، و از شعر چنين "بي اثری"  شگفت است.

راینر ماریا ریلکه، شاعر بزرگ آلمانی در کتاب مشهورش(2) و نامه نخستین خود به کاپوس (مخاطب وشاعر جوان که خواهان راهنمایی از اوست) می گوید که در اولین قدم، شاعر بایستی در خود فرو رود و کنکاش کند، احتیاجی که موجب شعر گفتن اوست، واقعی است یا خیر؟ هرگاه این احتیاج در ژرفنای دلش ریشه داشت، به نحوی که اگر ازشعر گفتن باز ماند،  بمیرد، آنگاه به ناگزیر بنویسید. واقعیت این است که " گفتن زورکی شعر" آن را عاری از عاطفه و تاثیرگذاری بایسته می کند.

مطمئاً رضا افضلی نیز با ریلکه هم عقیده است، زیرا وی اعتقاد دارد که در کنار عنصر زبان، شعر خوب (كلماتِ شرري) بایستی از دو عنصر دیگر یعنی عاطفه و موسیقی  نیز برخوردار باشد.  در نزد او، شعر چون باده خوشگوار و شعله های آتش،  اثرگذار است و مستی  و گرمی شنونده، باید تالی و درپی آن باشد،  بر جان شنونده آتش زند. آنگاه که یک شعر ناب، عشوه گري بیآغازد، زن و مرد با آن می رقصند و دل همگان را می برد و شنونده را در جای خود میخکوب می کند و به تعبیر وی، "سفري را از ره باز می دارد" و چون صاعقه و باران در طبیعت، "گُندآوري و پُردلي و پُر جگري را" به ارمغان می آورد چراکه به قول شمس تبریزی "مطرب که عاشق نَبُوَد، و نوحه گر که دردمند نَبُوَد، دیگران را سرد کند."

در منظر افضلی "کلام مخیّل بودنِ" شعر (واجد تصویر و صور خیال بودن آن)، که در عین حال قدیمی ترین تعریف از شعرست، و عرض مزبور در کنار سه عنصر پیش گفته، شعر را از نظم جدا می کند، لازم و ضروری است و این تصاویرو صور خیال بایستی لااقل با منطق شعری توجیه و در ذهن مخاطب قبول شود،  از این رو، "شعرِسَحَر"  شعري است که ازآن بوی گلِ سرخِ سَحَري به مشام می رسد و شعري كه تنها طرحِ سَحَررا بكشد،  شعرِسحر نيست.

بدون شک گره خوردگی چهار عنصر برشمرده و همآهنگی میان فرم و اندیشه شاعر، که محتوی را می سازد، شعر ناب را تشکیل می دهد.

و بالاخره پیش رضا افضلی، هنر برای هنر مردود است و شعر باید متعهد و اجتماعی باشد و روی به توده و مردم کند و درد مشترکی را فریاد زند و غم ها را بِسُرايـــد و عشـــق بشـــري را فریاد کند.

بدین ترتیب پیشنهاد شاعر، به شاعران جوان این است که شعر بد،  نگفتنش بهترست زیرا در صورت عرضه آن،  به جای شیرین کردن مذاق شنونده، کام او را تلخ می کند و همچون ترويـج بي خبري در عصرِ خبر ها می باشد که کاری عبث و بیهوده است. بنابراین شاعری که  دانسته های کافی و ابزار وافی را به دست نیاورده است و ممارست و تمرینی ندارد و به تعبیررضا افضلی هِر را از بِر و دیو را از پری تشخیص نمی دهد، نباید در جایگاه مدعی  قرارگیرد و خود را در "برزخ  در به دري" یابد.

تصویر: از چپ به راست افضلی و حسنی (فروردین ۱۳۸۸ - منزل حسنی). ضمناْ تصویر پیشین( پرتره افضلی) نیز کار عکاس شاعر و هنرمند خراسانی ، هاشم جوادزاده است

 اینک از خوانندگان فهیم خود می خواهیم،  قصیدۀ سرودۀ رضا افضلی را که از وبلاگ وی:  "شعرها و حرف ها"  برداشت کرده ایم و انصافاً زیبایی و فصاحت و یکدستی یک قصیده خوب را، با موضوعی بکر و لازم، داراست، با ما بخوانند:

              ((((((((((((((((((((((((((((((()))))))))))))))))))))))))))

"تكرار" شود مرگ، حياتِ هنري را

آرد ز پيِ خويش، رسومِ حجري را

چشمانِ تخيّل كه به جز تازه نبيند 

راضي نشود سستي و آسان نگري را

از هر سفر خود، سخني تازه تر آرد

با تازه تري، كهنه كند آن دگري را

تا آن كه به هر غلغله، شاعر بفزايد

دريايِ خروشنده ی اشعارِ دَري را

تقدير چنين رفته، كه دنيا بشناسد

اين ژرف ترين اوجِ شكــــوهِ بشري را

زان شعر كه باشد عدمش به زوجودش

تلخی چه دهی تشنه مَذاقِ شکــــــری را

در جمله ی"اي واي خدايا!"،اثري هست

از شعر شگفت است چنين بي اثری را

حيفـــا سخني گويــــي و ذوقي نپذيـرد

اي آن كه به خود نام نهادي هنري را

وقتي ننشينـــد سخنت بر دل عاشـــق

داری چه توقع دلِ از عشق بَری را

از باده ی شعري، نشود گر كه سري گرم

بيهــوده كشد مـــادرِخُــم،خــون جگري را

اين معجزه اي نيست كه در عصرِخبر ها

ترويـج كني در سخنـــت،   بي خبري را

با واژه ی بي شعله چه گــــويي ز حقايق

چون قصد كني وقتِ سخن، پرده دري را

چون صاعقه از راهِ سخن يكّه سواران

رفتند و سپردنـــد به تـــو رهسپري را

تا شعرِتو چون ابر ببارد به دلِ خلق 

گُندآوري و پُردلي و پُر جگري را

زنهار تو با شعله ی سوزنده ی تقليد

آتش نزني مزرعه هاي پدري را

هر شعر چه منظوم و چه نيمايي و منثور(3)

بايد بِسُرايد غم و عشق بشري را

قيچي نكني بيش از اين بال و پر شعر

داني تو اگر حاصلِ بي بال وپري را

جـــزآفتِ تقليــد نباشــد، اگـــــر امروز

از كِشت برون برده چنين باروري را

شعري كه كشد طرحِ سحر،شعرِسحر نيست

گر بو نكني زآن گلِ سرخِ سحري را

آن گشته بدين راه كنون صاحب دعوی

كز هِر نشناسد بِر واز ديو پري را

تو ناموري ليك به شعرت شَرري نيست

خواهي چه كني حاصلِ اين ناموري را

وقتي كه تو را باغِ بهشتِ پدري هست

خواهي چه كني برزخِ اين در به دري را

بايد كه برقصند به شعرِ تو زن و مرد

آن لحظه كه آغاز كُند عشوه گري را

بايد كه به شعري بِبري از همگان دل

یا آن كه ز ره باز بداري سفري را

داني ز چه آتش نزند شعر تو برجان

زيرا كه ندارد كلماتِ شرري را

در رشته كشم اين سخن از"شمسِ پرنده"

تا فاش كنم علّتِ اين بي ثمري را:

"گر نوحه گري با جگرِ پاره ننالد

تأثير نباشد به دلي نوحه گري را

مطرب كه درو عشق نباشد، نتواند

رقصنده كند، با هنرِ خود دگري را"(4)

                 ((((((((((((((((((((((((((((((()))))))))))))))))))))))))))

 پانوشت ها :

1 - حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده (ص 728) در باره خاقانی گوید: "... به طمطراق طرز شعر او تا غایت، مانند او کس نگفته است..."  و نیز ر. ش. تذکره الشعرا ص 96

2 - چند نامه به شاعری جوان، راینر ماریا ریلکه، ترجمه دکتر ناتل خانلری، تهران، کتابخانه طهوری، چاپ دوم،  1334 - ص 24                                     

3 -   برای ملاحظه شعر های بیشتر منظوم و نيمايي و منثور رضا افضلی رک: وبلاگ شعر ها و حرف ها.  

4 -  شمس تبریزی : "مطرب که عاشق نَبُوَد، و نوحه گر که دردمند نَبُوَد، دیگران را سرد کند." (به نقل از وبلاگ افضلی). 

دو شعر تازه از تقی خاوری و نقدی نظری بر آن

نوشته : محمد مهدی حسنی

آنها که تقی خاوری را می شناسند می دانند، بیشترشعرهای او رنگ و بوی خود را از طبیعت می گیرد و تصاویر و واژه های شعرش سرشار از عناصر طبیعی به ویژه بهارست و  این سبزی همواره با شعراو عجین است.  

شعرهای خاوری،  بوستانی از حضور دل انگیز و وجد آور نسیم،  غمز و عشوه گل و شیطنت و غلغل بلبل،  رقصیدن و بالیدن پروانه و سرمستی و طراوت سبزه و در یک کلام "زندگی" است.

و دلیل بر صحت این مدعا، دوشعر زیر است که همچون شعر های دیگر او، حال و هوای خراسانی دارد و یاد آور آثارطبع رودکی و کسایی و منوچهری است. این  ویژگی زبان خاوری همراه با دایره وسیع لغات ومضامین تر و تازه (مدرنیته)  فرم شعراو را می سازد.

و اما در باره خود خاوری، ساده زیستی، خوش خلقی، امید واری و شاد زی ی توام با اندیشه نگری ، استغنای طبع و اعتماد به نفس، راستی و درستکاری، میانه روی و تواضع،  بی حسدی، کار و تلاش عمرانه برای سدّ جوع و اراده محکم ، حق جویی و آزادگی او در محاق گواهی قاطبه دوستان عامی و نیزادیب و شاعر اوست

و بی هیچ تردید، شعر خاوری خودش است.

بنظر من یکی از مهمترین خصلت های شعر خوب همین است، چه شعر باید آئینه تمام نمای شاعر باشد، دورغ نگوید و خودش باشد. اگر مدایح و خیلی از قصاید و قطعات حکمی و اخلاقی و  مانند آن بر خواننده و شنونده اثر گذار نیست و از عاطفه تهی ست و بر دل نمی نشیند به خاطر فقدان همین خصیصه است.

هرگاه شادروان نظام وفا - از دیدگاه منفی خاص او که ناشی از دل سوختگی و رنج کشی اش است- ، می گوید: "اگر شعر را بشکافیم از ذرات آن اضطراب روح، هیجان خاطر و اشک چشم و خون دل بدست می آید زیرا شعر سخن دل است باید دل آن را بگوید و دل آن را بفهمد." همین خصیصه را مدّ نظر داشته است.

شاید مضمون خیلی سروده ها، زندگی باشد،  اما خود آن شعر زندگی نیست، بلکه تصویر با فیلمی از زندگی و به دیگر سخن بدل آن است و احساسی که از خواندن این قبیل سروده ها به آدم  دست می دهد،  مانند دیدن تصویری بی تحرک و صامت  در چهار چوب یک قاب بی روح بر دیوار خانه است، که تنها توجه آدم را معطوف به بودن آن می کند، بدون اینکه انسان خود را در درونش ببیند.

بهار در این باره خوب گفته است:

شعر دانی چیست؟  مرواریدی از دریای عقل

هست شاعر آنکسی کاین طرفه مروارید سفت

صنعت و سجع و قوافی هست علم و شعر نیست

ای بسا ناظم که نظمش نیست الا حرف مفت 

شعر آن باشد که خیزد از دل و جوشد زلب              

بـاز در دلها نشینـــد هر کجا گوشی شنفـت

ای بسا شاعر که او در عمر خود نظمی نساخت              

 وی بسا ناظم که او در عمر خود شعری نگفت

گفتم شعر خاوری خودش است،  برای اینکه منظور خود را بهتر برسانم،  نگاهی به همین دو شعر تازه او می اندازیم :

در شعر"سلام ای گل" ، ریزش شکوفه  های سفید در کاسه اسفند و سفیدی زدن صبح که رنگ روئیدن دارد  و پرسش از گل تازه رسیده،  حال و هوای بهاری، بازگو می شود، از رنگ ها و آهنگ ها و شدنها می شنویم  که همه،  تداعی کننده شلوغی و رنگارنگی یک مجلس و میهمانی بزرگ است،  جشنی که برای تر و تازه شدن است.

در گوشه ای از این جشن و در میان مدعوین، گل گوکب و سوری (محمدی) ایستاده اند و بلبل بر طرف آنها می چرخد،  دل داده و می گیرد و غلغلش بی هیچ قال، حال است. و در گوشه ای دیگر، غنچه در هیات دختر نورسیده و باکره و خوش پوش،  با دهانی صورتی و تنگ، عشوه می فروشد و بی شک اقاقیا غایب مجلس نخواهد بود و در راه  رسیدن به میهمانی است. موسیقی مجلس،  آواز زیبای بلبل، در دستگاه ماهوراست ( کسانی که با دستگاه ها و نواهای ایرانی اُختند، از ماهور همین حال و هوا را احساس می کنند).

گوته می گوید: "عطیه والائی را که شاعر از طبیعت می گیرد، همانا شرکت در شادی جهانیان است و دست یابی به این قدرت است که خود را به جای سایرین احساس کند ؛ یگانگی و رسوخ موزون و موافق با هزاران چیزهای دیگرکه در بیشتر اوقات خود این چیزها، با هم موافقند"

و ما این تمام این چیزها را در آفرینش میهمانی و بزم بهار خاوری می بینیم و عجبا که در شعر او خاستگاه این جشن بهاری،  آسمانی است.  نمی دانم چرا بی اختیار یاد جشن عروسی می افتم، که بقول عوام،  پیوند عروس و داماد را در آسمان ها بسته اند. اینجا نیز تغییر و تحول روی زمین براساس چرخش ماه است که او هم به نوبه خود،  در مداری سبز قرارش داده اند،  پیوندی آسمانی که آثارش سیر قهقرایی دارد و از لاهوت به نا سوت می آید.

ما سعدی را می ستایم که غزل  را زمینی کرد وفخرالدین اسعد گرگانی را که در ویس و رامین به دور از هیاهوی عشق ها و تمایلات عجیب و غریب عرفانی و آسمانی، عاشق و معشوق معمولی را با تمام خصیصه های یک عشق زمینی به ما  شناساند و همان بعدها سرآغاز رئآلیسم ادبی ما شد. عاشقی که یک انسان است و همه تمایلات خوب و بد را باهم دارد. دوست دارد ولی بی وفایی و خیانت هم می کند.

در شعر خاوری هم با آدمی معمولی و ازسنخ خودمان طرف هستیم.  گاهی د رموقعیت خوشی و مستی وبه هنگام دم،  آدم شک می کند نکند اینهمه خواب و خیال است و گاه با نگاه کردن به میهمانان جشن، توجه اش به خودش معطوف می شود که آیا سر و وضع او برازنده حضور در این جشن پر رنگ و آهنگ است، یا خیر؟

ولی شاعر با تاکید پیش از آن،  بر اینکه وقت غنیمت است و باید روزهای سبز را بر خوان خود فرا خواند، از اینکه جامه رنگین از پر طاووس برای حضور در این جشن بزرگ ندارد،  دلگیر و ناامید نمی شود، چه او طاووس گمان را با خود دارد که آرزو را پرواز می دهد.

و پاسخ او به دُروَند تردید و تشکیک،  یک چیز است: " برای اینکه رنگ این دیدار را ببینی،  باید سعادت آن را داشته باشی، همین.

و عجبا که در غزل "فروردگانی 8" نیز، حال و هوایی  یکسان، جریان دارد .

با شدن شب های دیجور، باران با روشنی و طراوت خود هوای بهاری را می آورد و رنگها (زندگی)  که تا بیش از این در زمهریر ظلمت دل زمین سخت، بندی منتظر بوده اند، با باران بهاری رها می شوند و بهار (یک جهان رنگ) آزادی خود را با شاخ و برگ های رنگین به رخ جهانیان می کشد. در چنین موقعیتی،  لابد بایستی چشم های خواب آلوده نیز باز شود و با دیدن رنگ حقیقت گل،  پیغام دیگر گونه دهد، و پیغام نوشته اش به رنگ سبز، همان برآمدن سنبل ترباشد و روی ها چون گل یاس،  سفید و عطر آگین شود  و لبخندها و غنچه ها یکی گردد.

در این وانفسا شاعر پیر هر چه  می بیند جوانی و شادابی و زندگی است و بهاری که  از نوع دیگرست. و این رنگ رویا برای راوی ( تخلص خاوری) البته واقعیت است.

 یاد کردن خاوری از استاد محمد قهرمان در بیت ماقبل آخر، نشان ازخُلق "قدر استاد نکو دانستن" او به پیروی از بزرگان دین و ادب دارد.

اینک با با پوزش از پر حرفی خود اجازه دهید تا دو شعر تر و تازه خاوری را به دنبال بیاورم:

                                    *** *** ***

"سلام ای گل"

 شکوفه ریخت

میان کاسه ای اسفند،  فروردین.

سفیدی زد،  فضای صبح روئیدن

سلام ای گل بگو

از میهمانان رنگین در هوای باغ

بگو از رنگ   از آهنگ

از احوالات بلبل با گل کوکب  گل سوری

و حال غنچه ها را

با دهان صورتی و تنگ

اقاقیا که در راه است

بلبل با فرود و اوج در ماهور می خواند

و این جشنی برای نو شدن و چرخش ماه ست

گردش بر مداری سبز

عجیب از روزهای بهاری رفت یک چندی

کجا تا فرصتی که روزهای سبز را

بر سفره  فراخوانیم

آی !

چگونه بر خیال شادمانی بسته ام باور

که بلبل رفته مهمانی برای خواندن آهنگ

و بر شاخ هلو هم سار چَه چَه می زند سَرمست

مرا هم نیست رنگین جامه از جنس پر طاووس

برای شرکت این جشن رنگارنگ

 دلم خواب ست،  بیداراست؟

که طاووس گمانِ آرزو را می دهد پرواز

ببین ای یار

 سعادت باید آن را تا بیند رنگ این دیدار

                                                     تقی خاوری   رشت - 27/1/88  

                                   *** *** ***

"فروردگانی 8" *  

آمد هوای باران شبهـــــــای دی ســـر آمد

گویی که یک جهان رنگ از خاکها برآمد

این جلوه طبیعت با شاخ و برگ رنگین

از زمهریر ظلمت،  با رنگهــــــا درآمد

چشم تو داد پیغــام،  رنگ حقیقـت گــل

همچون نوشته ای سبز کز سنبل تر آمد

ای روی نو بهاری در جوشش گل و برگ

روی تو چون گل یاس  در چشم و منظر آمد

در منظری پر از گل تو ایستاده بودی

لبخند غنچه وارت از غنچه خوش تر آمد

گفتم بهار آمد با شکل گلْ نگارش

دیدم بهار تازه از نوع دیگر آمد

از دیده ی جوانی    دیدم بروی عالم

رنگ جدید هستی در خط  باور آمد

این چند بیت هستی گر شد سروده از گل

از فن اوستادم در خطّ  دفتر آمد

راوی به واقعیت، دیدست رنگ رویا

درجوشش بهاران رویت چو گل برآمد .

                                                           تقی خاوری -  فروردین 88

* فروردگانی : طبق آئین زرتشتی دراوایل بهار ماهیتی سبز از آسمان به زمین می آید و همان در تن گیاهان می نشیند، این معنی را فروردگانی گویند(خاوری) .  

به بهانه روز زن

شعری منتشر نشده از :

                      رضا دبیری جوان

بشکند طلسم حیله روباه،

از دراز دستی

          دست ابلیس را کند کوتاه؛

                      تار موی دختران ایرانی.

از روی بام،  طشت نفاق را

                                   بیاندازد،

 از میهن اهورائی

           دیو و دروغ را

                       براندازد

                        های و هوی زنان ایرانی.

گرد آفرید عشق

                     میان آتش جهل می سوزد

 تا شیوه رهائی را

                        بر مردان خود بیاموزد

دوزخی را

                    به دمی بهشت می سازد

اعجاز خلفت است

               خلق و خوی مادران ایرانی.

                          رضا دبیری جوان - 27/2/86

یادآوری :    طرح و تصویر کارتونی از هنرمند گرامی خانم فیروزه مظفری است که در روزنامه اعتماد ملی دوشنبه 25/3/88 ، ص 23 به صورت سیاه و سفید منتشر شده است و با پوزش از صاحب اثر، افکت های رنگی آن از ماست.

                                                    برای دوست دیر بدست آمده ام آقای حسنی

دست بردی، میان انبانم

گُر گرفتی ز آتش جانم

خون دل می زند همی بیرون

از لب و از دهان و دندانم

آب دریا نمی کند خاموش

دل آتش گر  هراسانم

سدّ صبرم اگر شود لبریز

برقم و رعد،  باد و طوفانم

تو بیا تا به تو بگویم من

درد من از تو است و درمانم

                                              دبیری جوان - 29/2/88

آسمان با تو باز آبی شد

                   آفتاب مهر تو،  تابید.

سرخ شد غنچه های بوسه ی تو

سبز شد خنده بر لبان عشق

پر ستاره شد و شب و ماه

   سر نهاد و روی سینه ات خوابید   

                                 دبیری جوان -  16/10/ 87

 تصویر(کار سهراب سپهری) برگرفته از : فراسوی نیک و بد

دیشب با انبازی اهل و عیال برای دید و بازدید عید به خانه رضا افضلی شاعر و پژوهشگر خراسانی رفتیم.  همان جا مطلع شدم او هم وبلاگ نویس شده است. خدا را شکر نسل پدرها و جوان های قدیم  کم کم در می یابند که اینترنت و دنیای مجازی، حاصل ناموس تطور و تکامل است و گزیری از ایجاد دوستی و مودت با آن ندارند بنده پیش تر نیز به بهانه ای شبیه سخن امروز را گفته ام .  به تأسی از "شاه بدخشانی" که گوید :

     گویند که هرکه یافت حرفی نزند              نی نی غلط است هر چه یابد گوید

 بچه آدمیزاد ( افضلی ادیب که جای خود را دارد و استادِ فرشته است) باید حرف زند و در دنیای وانفسای امروزی که تالی و پیروی دنیای مجازی است،  برغم نظر بزرگی چون "با یزید بسطامی"  ساکن سرای سکوت نباشد و همچون فوجی نیشابوری ( شاعر بیت : جهانی مختصر خواهم که در آن / همین جای من و جای تو باشد) خلق و خویی را که اختیار نکند تا نمّامان و سخن چینان گویند طالب جهانی مختصر است. باید فریاد زند و عرض اندام کند تا خانه اش دق الباب شود، حق با مرزا صائب ست که می گوید :

خموش هرکه شد از قال و قیل ها وارست          نمی زنند دری را که از برون بسته است

وقتی آموزندگان و جوان های قدیمی چون افضلی با مانیتور و مودم و صفحه کلید همراه و همگام  می شوند.  تجربه می کنند و می بینند در مقابلشان و در اتاقی ساکت،  همنشین و همدمشان  یکی – رایانه - ، لیکن با میلیاردها دهان است ، و تو پنداری همین مقدار گوش دارد. تازه متوجه می شوند. که چرا تاکنون پاره های دل و دست پروده شان آنان را کم سواد، بل بی سواد؛  فرض کرده و می کنند. وچرا ورای آنان می نشییند. غافل از اینکه :

گر نشستی ورای خاقــــــانی          نه ورا عیب و نه تورا هنرست.

برای امثال ما که جفت مان در منزل و بیخ گوشمان و ور دلمان هست و چت هم نمی کنیم، دنیای مجازی بی هیچ خطر و دغدغه است.  چه فرقی می کند که در رایانه آن طرفی،  شیر واقعی است که در رگهایش خون جریان دارد؛ و یا شیر علم، که حمله اش،  دمبدم از باد است.   آیا " خود تعریف کرده لیلی" واقعاً جوان و زیبا و رعناست، یا خدای ناکرده : "نامادربزرگ پدری همسایه کناری" ست،  که عمرش آفتاب لب بام است

یه هر صورت بنده از اینکه افضلی هم وبلاگ نویس شده است خوشحالم.   متاع او را خریداران بسیارست. امیدوارم  در اوان بازنشستگی از دانشگاه،  سالها تلمبه کوچک میان سینه اش کار کند، در پشت میز کارش در خانه بنشیند و چشمه ای شود، که  هماره جوشان باشد.

می دانم  آروزی او رسیدن به بیکرانگی دریاست، با گزینش طریق تازه، دیگر زحمت پائین آمدن از کوه و گذشتن از دشت و صحرا، و دغدغه فرو رفتن در زمین سست و ماسه ای، و رنج کاهیدن و گم شدن،  برایش به پایان آمده است.  او در طرفه العین،  از مبداء به مقصد می رسد و تو گویی اهل کرامت و طی الارض شده و دل دریایی اش بیشتر می تپد و ساحل را برای دیگران  و صد البته برای امثال من  می گذارد .

نهنگی بچه خود را چه خوش گفت       بدین ما حرام آمد کرانه

بموج آویز و از ساحل بپرهیز           همه دریاست ما را آشیانه (علامه اقبال لاهوری)

بگذریم، داعیه نوشته حاضر ادامه عید دیدنی دیشب با افضلی است و به ذوق آمدن از دید و بازدید امروز با او در وبلاگش و گرنه مراد من خدای ناکرده عرض اندام در برابر او نیست. چون پیش تر در رساله "  قلندر نامه "  تالیف گرانقدر خواجه عبداله...انصاری،  به مناسبت رعایت امثال او از جانب نو خاستگان همچون من،  خوانده ام که :

" ...  هر که خوار دارد پیران را، زود هیزم شود میزان را؛  همچو درخت کدوی،  که در اوان جوانی چند روزی خود نمایی کند.  و در سهل روزی بر شجره دیرینه و درخت صد سالینه بر آورد و برآید خود را به جهانیان نماید و گوید که منم در این قرارگاه سفلی نقاب از تراب نمودم و قبضه سابقین در ربودم   درخت گوید :  ای که مغرور خود نمایی، اما بی ادبی ، بسردر آیی.  باش تا به فرمان الهی وزان شود مرمر تیر ماهی،  خود را بینی،  افتاده،  عنان زبان بر تو گشاده،  میراث این سخن جامع اما سر مانع ،  ای مسامع اگر داری و قاری از پیران مدار عاری،  که پیری همه شیب و نوری است و جوانی همه عیب و دوری است ..."

به هر حال، بنده با همین سر بی کلاه پر دار و دماغ معمولی، حضور افضلی را در دنیای مجازی مغتنم می دانم و در پایان برای حسن ختام و پیشواز بهار ، و شناسایی او برای اهل زمخت قضاوت و وکالت، آخرین شعر ( بهاریه) منتشر شده در وبلاگش "شعرها و حرف ها" را که خود "باده ی باران" نامیده، و به سید مهدی سیّدی پیشکش نموده است، در پی می آورم :

باد بهار آمد و من بي خود و بي خويشتنم

داده ز ابريشمِ خود باز يكي پيرهنم

 باغ طرب را به ميان، چون كمري نقره اي ام

جوي زلالي شده ام، گر چه شكن در شكنم

 آبِ به باغ آمده ام، مي بَرَدم موج زمان

گر نكنم غلغله اي، سود چه از آمدنم؟

 مرغك خوش نغمه! بخوان بر سر هر شاخه ی من

تا كه نيفكنده زمان همچو درختي كهنم

 بارش برفي كه وَزَد بر سر و بر چهره ی من

قوي سپيدي كند اين زاغِ سياه ذقنم

 رشته ی پيري به رُخم پرده ی توري فِكند

تا كه در آيينه دگر،خود نشناسم كه منم

موي سپيد آمده هان باده بده زان كه دگر

دست ندارد ز سرم تا كه نبافد كفنم

 دزدِ جواهر شده هر سال و مَهي تا كه بَرَد

گوهرِ ناب صدف از، مِجري سرخِ دهنم

 گله ی موري خورَدَم، چون خوره، اما به نهان

تا كه به ناگه، به دمي ريزم و درهم شكنم

بستري از گُل بفِكن در وسطِِ سبزه مرا

تا به تمامي نشده خونِ جواني ز تنم

 تازه بهارا، تو مگر رنج و غم از دل ببري

جوي زلالم كني و غَلْتْ دهي در چمنم

 عاشقِ آن جام تو و باده ی باران توام

باده بده باده بده، تا حَدِبي خود شدنم.

                                                    رضا افضلی      1۶/2/67

پس از گذاردن نوشته بالا در وبلاگ، استاد افضلی امیلی برای اینجانب گسیل داشت. هرچند وی بر قید "دور از چشم دیگران و به طور خصوصی" بودن امیل ارسال شده، تاکید داشت. لیکن به گمان نزدیک به درستی(ظن متاخم بر یقین)، تذکر وی ازجنبه رعایت حال حقیر است، از این رو آگاه کردن خوانندگان از اندرون آن بی اشکال است.

واقعیت این است که جنس دل افضلی مانند خیالش نازک است و این را کم و بیش برخی از دوستان مشترک می دانند، بنا بر این بایسته است که نوشته و توضیح حاضر از عرصه عدم به پهنه وجود راه پیدا کند و حکماً به حدّ و اندازه توضیح استاد افضلی، به خود رنگ پوزش گیرد.

افضلی شاید گمان کرده باشد، در یادداشت بالا، او را از دانش و فن رایانه بی نصیب دانسته ام، چون احتمال دارد که همه جریان، پای دل نازکی افضلی نباشد و سایر خوانندگان وبلاگ نیز خدای ناکرده همین برداشت را کنند (فرض محال که محال نیست)، بنابراین ناگزیر به آوردن این تکمله است :

افضلی ضمن نامه برقی خود، نوشته است:

"... ازنظر اطلاع بیشتر آن دوست محترم من با کارها و هنر های ibm ازسال 1348به بعد، درحسابداری دانشکده پزشکی (که لیست های حقوقی دانشگاهیان از دستنویس به کامپوتری تبدیل شد) آشنا شدم. از سال1352و در دوران دانشجویی ام در دانشکده ادبیات، با دستگاه بزرگ ibm اجاره ای که در پردیس دانشگاه نصب شده بود آشنایی بیشتری یافتم. با رایانه و اینترنت از همان اوایل ورود رایانه های خانگی به ایران و رسیدن آن به مشهد، در دانشکده ادبیات و کتابخانه آن و کتابخانة مرکزی دانشگاه فردوسی دمخور شدم.

درکلاس های درس خود، راه استفاده از این شگفت انگیزترین اختراع قرن را به دانشجویانم آموخته ام. به آنان در تمام درس ها بویژه «درس مرجع شناسی وروش تحقیق» شیوه ی پژوهش و جستجو را یاد داده و از آنان خواسته ام که تحقیق کلاسی خود را روی cd بریزند و به من تحویل دهند. حتی در مقاله ای چاپ شده در روزنامه ایران (معرفی کتاب جاودانه ها) و دربرخی از شعرهایم از رایانه و جهان رایانه(اینترنت) سخن گفته ام.

بنابراین، همین یکی دو روز نیست که به نتیجه کم دانی و یا نادانی خود رسیده باشم. از کتابخانه تخصصی دانشکده ادبیات سال های دراز حقوق می گرفتم که کتاب بخوانم و فهرست نویسی کنم و سفارش دهم و ... و از سال 63 در همان دانشکده و دانشکده های دیگر دانشگاه فردوسی و دانشگاه های دیگر تدریس کنم و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد شوم. به هر حال دانشجویانم همواره مثل شما دوست قدیمی ام ، به موی سپید این کمترین احترام گذاشته اند. .... "  

همچنین افضلی با گذری بر مطالب وبلاگ حقیر، ایراداتی از قبیل وجود اشتباهات تایپی بسیار در نوشته ها، لزوم دوباره ی بازبینی و مقابله متون ادبی با منابع آن به دلیل برخی غلط های چاپی و غیر چاپی (مثل جابه جا شدن کلمات) و ضرورت ویرایش ادبی نوشته ها و ... را تذکر داده است (در این باره ضمن پذیرش انتقاد ایشان، چون از ناحیه دوستان ادیب دیگر هم تذکر داده شده است در محل خود و جای دیگر سخن خواهم گفت.).

هرچند در نوشته بالا، به طور ویژه از وی سخن گفته ام،  ولی روشن است، که روی سخن بنده شخص ایشان نیست و موضوع بیگانه بودن میان سالانی همچون بنده و پیرانی همچون افضلی با پدیده رایانه و اینترنت، درد مشترکی است که جای فریاد زدن دارد.

بنده به جرات می گویم که اکثریت غالب اندیشمندان و نخبگان ما، چه در عرصه فرهنگ و ادبیات و چه در سایر عرصه های دیگر علوم اجتماعی و فنون ( به استثناء عالم سیاست، که ظاهراً و لابد علم آقایان باید به روز باشد)، با این پدیده نو ظهور بیگانه اند، چنانکه خیلی از همکاران وکیل این جانب و نیز دوستان ادیب و قاضی، هرگاه به خاموش کردن کامپیوتر خانه شان ناچار شوند، سیم رابط برق دستگاه مادر مرده را از پریز در می آورند. از این رو وبلاگ دار شدن افضلی، تنها بهانه و دستاویزی برای این جانب بود تا بار دیگر و با مخاطبان خود و بصورت عام،  از نقصان و عیب عمومی پیش گفته، سخنی بگویم و ازغربت و اندکی اندیشه های جدی و راستی تر در دنیای مجازی درد دلی کرده باشم،  وگرنه خود افضلی نیز معترف است که در بیان همین منظور،  با وام گرفتن سخنان بزرگانی نظیر خاقانی و خواجه عبدالله انصاری، راه احتیاط را پیموده و حرمت پیش کسوتی و استادی اش را از دل به زبان آورده ام .

امیدوارم تالی نوشته بالا، سوء تفاهم پیش آمده را رفع کند، تا خدای ناکرده آواز مجازی بنده باعث نشود، هیچ یک از دوستان به ویژه افضلی،  زیبق در گوش کنند و یا در پی دری گشوده برای رفتن باشند*

نوشته : محمد مهدی حسنی

 --------------------------------------------------------------

* مفهوم را از گلستان سعدی وام ستانده ام:

چون در آواز آمد آن بربط سرای                 کدخدا را گفتم: از بهر خدای

زیبقم در گوش کن تا نشنوم                    یا درم بگشای تا بیرون روم 

همگام با سردار
پرسش و پاسخ حقوقي 42 - ماده 447 ق. آ. د.
پرسش و پاسخ حقوقي 41
پرسش و پاسخ حقوقي 40 - شهادت بر امر عدمی
جنبش سبز و نگاه به درون
بررسی وظائف بانک ها با تکیه بر قانون چک مصوب سال 82 - قسمت سوم
بررسی وظائف بانک ها با تکیه بر قانون چک مصوب سال 82 - قسمت دوم
بررسی وظائف بانک ها با تکیه بر قانون چک مصوب سال 82 - قسمت اول
شعری تازه از رضا دبیری جوان
سه شعر جدّ از ادیب الممالک فراهانی
بیژن ها در چاه (رنج نامه ای در باره زندانیان اصلاح طلب)
تصویر طنز (کاریکاتور) 20– هتل زندان
پرسش و پاسخ حقوقي 39 - تغییر شعبه مرجوع‌اليه
پرسش و پاسخ حقوقي 38 - اعطاي مهلت به محکوم عليه
پرسش و پاسخ حقوقي 37 - کاربرد "تنفيذ" در مورد "صلح نامه عادی"
دور بیقراری - شعری از تقی خاوری
صلح، بهتر از جنگ
مرگ به انبوه جشن است( واکاوی یک مثل ادبی)
دشنه در زخم ( نقدی بر گفتار حداد عادل و موضع جدید فرمانده ناجا )
کوبیدن بر طبل بی قانونی (تحلیلی بر گفتار خطیب نماز جمعه ی هفته پیش تهران)
احکام محرومیت از تحصیل، تصمیم قانونی یا سلیقه ای؟!!
داستان طنز - چگونه می توان 200 سال زندگی کرد؟
غزل سپیده دم – تقی خاوری
تصویر طنز (کاریکاتور) 19 - شانس آوردی جلال!
نمونه استشهاد و دادخواست اعسار از پرداخت محکومٌ به
وقتی شهرداری مشهد حکم به تکفیر ایرج میرزا می دهد
ضمایم و پانوشت های مقاله ی بهارنامه یا سوگنامه - اثر طبع تقی خاوری و دکتر شفیعی کدکنی
بهارنامه یا سوگنامه (بررسی اصالت قصیده ای از استاد کسائی مروزی)
چند حکایت جدّ و اخلاقی از نوادر
بر شیشه آسمان (سروده ی تقی خاوری)