طنز و هزل و هجا در شعر ادیب الممالک فراهانی

قسمت سوم :

 برای خواندن قسمت اول مقاله ( شرح زندگی و بررسی شیوه ادبی  و طنّازی ادیب الممالک فراهانی و اشعار منتخب قبلی او)  اینجا کلیک فرمائید:   قسمت اول

  *** * *** * ***

در هجو شخصی به نام باقر:

کنید از شادی ای رندان به پاسور                    که باقر ، شیخ شد* در لعب یا سور*1

ستوده باقرالملک آن که روزی                        بقر بوده ست و اینک گشته بیقور*2

بود پرورده فحش از فواحش                           کند در لعبِ میْسِر جهدِ میسور

به سرگین خر حیزان زند جلق                          ز بوی شاش خَمّار است مخمور(210)*3

چنین مردی که     نامش گشت عنوان                  چنین شخصی که اسمش گشت مذکور

شنیدستم شبی از حرص بی پیر                          شد اندر محفل زندان پیِ سور

بساطی دید چون فردوس و در وی                       شجر طوبا، قدح کوثر، خدم حور

جناب حاجی آقا شد در آن بزم                            ملنگ و منگ و آبادان و معمور

گرفت از نشئۀ می چشم حاجی                           که چشم بی خرد را می کند کور

قماری زد که گر فغفور می زد                          به چین با آن همه جاه و زرو زور؛

فتادی تا ابد در گوش گیتی                                خروش "پُخ ییدیم" از گور فغفور

وگر خاقان به روس این مایه می باخت                به جای شکّی و شروان و شمکور؛

زدرد دل فتادی تا قیامت                                   ورم در بیضه خاقان مغفور

چو جورش را حریفان جور کردند                        گرو شد هرچه بود از جور و ناجور

عصا و خاتم و زنجیر ساعت                            قبای مَلّه و    تنبان ناشور

سند داد    از برای     وجه باقی                        که در نقدش نبُد پرداخت مقدور

سحرگاهان پی ایصال این وجه                          جوانی از حریفان گشت مامور

به حاجی گفت کاین مبلغ بپرداز                           و با وجهش حوالت کن به گنجور

تعلِل کرد حاجی وان جوانمرد                           تشدّد ساخت کالمأمور معذور

کَتِف زخم و برهنه پای و ... لخت                       چو سالار عرب در جیش شاپور

ازو پرسید قاضی کاین سند چیست                      به خط و خاتمت مختوم و ممهور؟

......................................                   مرا در محفلی کردند محصور                      

 به آئین قمارم کرد دعوت                            دچار کو کنار و آب انگور 

 یو الله العلی القادر الحّی                             به سی جزو کلام الله پرتور(211)

به یاسایی که ازظلم نقیبان                           کند درویش را بر دار منصور 

که گر  مدیون این وجهم خداوند                      مرا با بت کند در حشر محشور

ازین انکار، قاضی خشمگین شد                    به تلخی می برآورد از جهان شور

رگ گردن    شدش  مانند ... ی                   که خورده صاحبش ده من سقنقور

بدو گفتا   گُه بیجا      در اینجا                     مخور بیش، ای خدا نشناس مغرور

به چندین  معصیت اقرار کردی                     چو باشد مختصر نفعیت منظور

پس از اقرار، انکار تو بیجاست                    میفکن عامداً خود را به محظور

به فریاد بلند سهمگین گفت                         که این انکار هست از عاقلان دور

بده با رّد دعوی کن به برهان                       که غیر از این دو شرعاً نیست دستور

ادا کن وجه این بیچارگان را                       که مدیونی تو تا چشمت شود کور

چنان این حرف در باقر اثر کرد                    که در ساعت فِزِرتش گشت قمصور

گُه خود را به جای انگبین خورد                     که بُد پیزیش چون کندوی زنبور

چو خر از کوه بی بی شهربانو                      همی تیزید و افتاد از عر و عور

اگر چه نصبی از مفعولیت داشت                   عَن آمد بر سرش، شد جارو مجرور(273)

 پا نوشت ها :

1 - شیخ شدن در اصطلاح  عوام و رنود، خر شدن است. (و)

2- "بیقور" اسم جمع است برای بقر. (و)

3- "حیز" در لغت سخت راندن و نرم راندن (از اضداد است)و نیز اسم صوت است برای زجر خر. و اگر " حیزان" جمع " حیز"، به معنای "هیز" ، یعنی : "نامرد و مخنّث " باشد و مضاف الیه خر (یعنی خر کسانی که مخنّث اند")  در آن صورت بهتر می بود "خر هیزان" می نوشتند چون " هیز" به معنی مخنّث، فارسی است و باید با "هاء" دو چشم نوشته شود.(گ)

   *** * *** * ***

تعریض به شیخ حسن نامی که معاون صلحیّه  بوده است :

گفت با جفت خویش شیخ حسن                           کای پری پیکر لطیف اندام

تا که در مستراح عبد عظیم                              بودم ابریق دار خاصه و عام

اندر آن مرتع   خصیب مرا                               قوت یومیّه پخته بود مدام*

چون معاون شدم به صلحیّه                              اوفتاده ست کارها ز نظام

 شد  ملوّث      ز ریده کاریها                          کاسه روز ما چو دیزی شام

معده ام خام گشته چون طبعم                           بس که مخلوط گشته پخته و خام

جفت شیرین شمایلش گفتا                               غم مخور      ای گزیده ایام

که ز بس در مقام صلحیّه                                به هم آمیختی حلال و حرام؛(893)

کودکان حرام لقمه بسی                                  زاید از ما دو تن نمک به حرام

عن قریبا کزین سرا گردد                               جلوه گر صد هزار شیخ و امام

همه صلحیّه  های عالم را                              پر کنیم      از حرامزاده تمام(894)

 پا نوشت :

*  خِصب = بسیاری نبات و فراوانی گیاه و سیزی را گویند و خصیب صیغه مبالغه آن است(م)

 *** * *** * ***

قطعه خطاب من به وزیر عدلیّه:

مرا وزارت عدلیّه     از نخستین بار

ندید قابل شفقت، نخواند لایق کار

چرا که فاقد هر شرط و جامع هر خلف

بُدم، که آدمیم من     نه گرگ آدمخوار

وزیر عدلیّه      از آدمی        نفور بود

چنانکه آدمی از او کند به دشت فرار

نه پارتی بُدم او را من و نه حامل سیم

نه بی حمیّت و بی شرم بودم و  غدّار

نه آبروی وطنم بردمی، نه مال کسان

گرفتمیّ و   نه دین دادم    از پی دینار

خجسته بودم و باهوش و رای و معنی ، جفت

ستوده باشم و   با عقل و دین و دانش،  یار(853)

 *** * *** * ***

نکوهش عدلیّه :

به اِست و   نافِ محاکم، قضیب استیناف             چنان سپوخت که دیگر نه اِست ماند و نه ناف

نشان عدل چه جویی درین دوسر قافان                که زیر شهپر سیمرغ شد   به قلّۀ قاف

وزیر زیر لحاف از هوی سخن گوید                   اگرچه حق نتوان گفت جز به زیر لحاف

 غلاف .... من است این وزیر  دون پلید             که تیغ حق را پنهان کند درون غلاف

شیاف .... من است این که از بزرگی سر            به دُهن گنجد ، در پیزیَش نگنجد شاف

نگاه  آل مکرّم     به اهل ایران     شد             چو حریبان به بنی هاشم بن عبد مناف

یکی مشاوره تاسیس شد به دارالعدل                 که هست مذبح ایمان و مدفن انصاف

گرفته فاضل خلخالی اندر آن مسند                   چو شیخ مهدی کاشی به مجلس اوقاف

برادران وطن را   عدوی خود شمرند                که رشک و کینه جبلّی ست فی هویَ الاجیاف

وزیر دون چو به ازار بی گناهی زار                   کمر ببندد و باشد زبون به گاه مصاف

از آن گروه ستمگر که در اداره عدل                 حلیف باطل و با او به مائده  احلاف؛

تنی سه چار پی مشورت برانگیزد                      دهد بر ایشان دستوری از نفاق و خلاف

کسی که از طرف عدل حق نداشت عدول               اشاره کرده  و تحریک سازد از اطراف

که برزنند یکباره پشم و پنبه او                       به زخم مندفۀ ظلم و کینه، چون نداف

همی بتازد آن جاهلان به دانایان                     چنانکه سبع سِمان زیر پای سبع عِجاف*1

 مسافران را عو عو کنان به راه از ذور             شوند همچو سگان قبیله بر اضیاف(273)

درون روند تهیدست و چون برون آیند                 زسیم دامنشان پر چو دکّه صراف

تمام آکل و ماکول، جنس یکدگرند                     مرتباً      ز اراذل بگیر    تا اشراف

یکی درَد دل اصداف بهر مروارید                      یک زگوهر آبستن است چون اصداف

به نیزه طمع انجیده اند شانۀ عدل                      چو شانه عربان سنان ذوالاکتاف

دورن محکمه  بر ناز و عشوه افزایند                 از آن سپس که ستانند رشوه قدر کفاف

شوند یاور حال و قوای مرد قوی                        برند مال ضعیفان زجَور   بالاضعاف

نعوذ بالله از آن مجلس مشاوره کاوست         چه جامه ای که ورا ظلمْ ابره، جهلْ سجاف*2

به سهو و عمد چو زان انجمن رسد امری         چو حکم شرع   ندارد    تمیز و استیناف(274)

 پا نوشت ها :

1 - اشاره به "و قال الملک انّی اری سبع بقرات سمان یا کلهنّ سبع عجاف" (سوره یوسف، آیه 43) دارد یعنی : "و پادشاه (مصر) گفت: من در خواب هفت گاو ماده فربه میبینم که هفت" گاو" لاغر آنها را می خورند.(گ)

2 - اَبره=آوره و افره به معنای لایه داخلی لباس است مقابل آستر. سجاف= فراویز ، باریکه ای که در حاشیه جامه می دوزند(م)

 *** * *** * ***  

قطعه در ذم دیوانخانه عدلیّه*1 :

اف بر این دیوان سرا، لعنت بر این دیوان که برد

ظلمشان در ظلمت از مَه نور و    از شارق ضیا*

مردمی بیرون         ز راه مردمی،   دور از خرد

فرد و طاق از دین پرستی،   جفت نیرنگ و ریا

راستی گویم سعادتمند و خوشبخت آنکسیست

کاندرین گیتی   نبیند        چهره      این اشقیا(729)

....

مدعیٰ بِهْ هر چه شد قاضی به گوش مدعی

گویدی:    رُبع لیا،      نصف لیا،        کل لیا*2

عارض و معروض ازو بینند در کار آنچه دید

معده مرد سقیم         از خوردن سقمونیا

.....

دیدم آنجا    خسته ای را    بسته اند اندر کمند

گفتم این مسکین که باشد، چیست جرمش ای کیا؟

گفت       در راپرت کمیساریا        بنوشته اند

کاین جوان گفته است: مستم، ساغری ده ساقیا

نک سی و یک روز زندان ،  سی و یک تومان جزا

قطع شد،   چون برملا    اقرار کرد این بی حیا(730)

گفتمش ای کاش بودی "ابن جوزی" در حیات

تا که نامت      ثبت کردی     در کتاب الاذکیا*3

شاعری باذوق شعری گفت و او   راوی شدش

شعر خواندن     در کجا ممنوع کردند       اولیا؟!

گیرم او  کرده ست تقصیری خلاف عقل و دین

جور را    حدّی ست     بر بیچارگان   از اقویا

سی و یک روز از چه میزان سی و یک تومان ز چیست ؟

از فرانسا         آمده     این حکم،   یا    از روسیا ؟

حدّ عرفی         کس ندید از حدّ شرعی سخت تر

این چه حکم است ای سراپا بدعت و شرک و ریا؟

آن قدر بستان که تانی دادنش تاوان و جرم

آنچنان بشکن     که یاری بستنش با مومیا

دور عقل     از تو چه مرد پارسا از پارگین

هم تو دور از دین چو پیر  برهمن از پاریا*4

از جزای حق نیندیشی، مگر نشنیده ای

داستان حضرت داوود          و قتل اوریا؟*5

گفت این حکم آمد از شورای عالی پیش ازین

من نمی دانم ،     بخوان      راپرت کمیساریا

گفتمش شورای عالی چیست و اعضایش که ؟ جز

محفلی بی دعوت، اندر وی    گروهی ز ادعیا

وضع قانون با وکیلان است   و اجرا     با ملوک

حکم عرف است از حکیمان، حکم شرع از انبیا

کیستند این خر سران    در مرغزار معدلت؟

چیستان  این خربطان         در آبشار اتقیا؟*6

نایب فرعون و هامان را کجا شاید شناخت

چون سلیمان  با وزیرش    آصف ین  برخیا

زین شش اندازان چه بینی غیر تاراج شَتَل*7

از زکام        ایدر چه زاید      غیر مالیخولیا؟(731)

.......

اینچنین حکمی ندیدم در کتاب هیچ یک

ز      انبیا و      اتقیا و    اولیا و    اصفیا

گفت خامش باش، کاینان هر یکی در صُفّه ای

پیشوایانند      چون در        چال ورزش پوریا

مجلس ملی نیارد    حکمشان را نسخ کرد

چون      کلام    انبیا          اندر مقام اوصیا(732)

......

ای که ناموس شریعت را دری با حربیان 

ای که اموال فقیران  را خوری   با  اغنیا

گر کنی عمّامه را مانند تاج داریوش

ور بباری از طراز خامه مشک داریا؛

گر نمایی از در نیرنگ صد رنگ و فسون

ور پدید آری به جادو صد هزاران کیمیا؛

گر ز ستواری مکانت چون بیوت عادیان

ور زبالایی مقامت همچو حصن عادیا؛

... کوبت کرد خواهم، گر هماوردی،   بمان

خایه پیچت کرد خواهم، گر جوانمردی، بیا

در دل مامت فرستم باز با این ریش و پشم

تا به زهدانش بپوشی     طیلسان از سابیا*8

یک به یک اعضای شورا را ب..ایم نیز سخت

تا نماند هیچ یک   نا...اده    از آن اغبیا*9

فرق نگذارم میان زشت و زیبا، شیخ و شاب

زانکه ننهادند فرق   از مجرمین    با ابریا

شاخ نیلوفر کنم از خونشان یاقوت گون

ارغوان را سازم اندر    ...شان زرین گیا(733)

پا نوشت ها :

1 - ابیاتی منتخب از یک قطعه بزرگ 59 بیتی که تاریخ سرودن آن معلوم نیست.

قاضی جزای عدلیه آن زمان ، یک میگسار را به سی و یک تومان نقد و سی و یک روز حبس جزا داده و در رقعه ای که ادیب الممالک در خواهش آزادی او نوشته بود. از عبارت "به جرم هماغوشی با دختر تاک"  او را زانی با دختر بکر فهمیده و مجازات را بالا برده بود. ادیب الممالک از هوش و ادارک قاضی بر آشفته و این قطعه غرّا را در نکوهش وی سروده است(و).  

2 - ربع لیا. نصف لیا. کل لیا یعنی: یک چهارم از من است، نیم از من است، همه از من است.(گ)

3 - ابوالفرج عبدالرحمن ابوالحسن علی بن محمد بغدادی،  متکلم و محدث و واعظ مشهور قرن ششم ( 508 یا 510- 597 ھ. ق.)  از اعقاب محمدبن ابوبکر صدیق است . زندگی او در بغداد می گذشت و  مورد احترام بیشتر فرق بود و حتی اهل سنت و شیعه در اختلافات خود بدو رجوع میکردند . ویرا در تفسیر و حدیث و تاریخ و طب و بعضی علوم دیگر تالیفات بسیار است، از جمله مهمترین آنها کتاب المنتظم و تلبیس ابلیس است و  کتاب الاذکیا اشاره شده در بیت دوم ادیب از هموست.(م)

4 - پارگین و بارگین : به گودالی که در آن آبهای ناپاک گرد آید، مرداب (خندق گونه ای که بر گرد شهر برای گرد آمدن آبهای آلوده می ساختند) و مزبله اطلاق می شود.

و پاریا : طبقه ای از سکنه بومی هندند که برهمنان افراد آن طبقه را نجس و از حقوق اجتماعی ، سیاسی و دینی محروم می دانند. (گ)

5 - اوریا =عوریا، در داستان های اسرائیلی  چهار تن یهودی ( عوریا و عبر و اوریه و شعله خدا) بدین نام شهرت داشتند و معروفترین آنان مردی هتی (حتی)  بود که یهودی شد و فرمانده لشکر داوود (ع) گردید و او را زنی زیبا بود که "بت شبع" نام داشت، و داوود وی را به غایت دوست داشت، چندانکه تقاضای وصلت او کرد و  همین امر عاقبت موجب قتل ارویا گردید.(م)

6 - خربط= غاز،قاز(م)      

7 - شش انداز= کسی که شش بجول بازی کند، کسی که نرد بازی کند، نراد و شَتَل = پول برده قمار بازان را گویند که به رسم انعام  به حاضران مجلس قمار و یا صاحبخانه می دهند(م)

8 - مرحوم وحید، " سایی" را در حاشیه 2، صفحه 28 دیوان قدیم، حبس کننده معنی کرده، ولی محمد نخجوانی در صفحه 141 شماره 4 سال ششم مجله یغما، در انتقاد از نظر وحید، می نویسد:  "... این معنی با مضمون شعر هیچ تناسبی ندارد و به معنی مشیمه است که از زهدان با بچه بیرون می آید  و در فرهنگ به همین معنا آمده و با مقصود شاعر هم مطابقت دارد...." (گ)

9 - اغبیا = جمع غبی به معنی  کند ذهن و گول وکم فهم(گ)

  *** * *** * ***

هجو وزیر و وکیل و ملاهای دولتی :

هر که  می بینی تو       بر گرد وزیر داخله

دستک دزد است و در ظاهر شریک قافله

مرکز عدلیّه حمامی بود بی سقف و بام 

جای دلاکان در آن مشتی زنان حامله

اندرین حمام، جمعی لات و لوت و خوار و زار

دستها     آماس کرده،        پایها     پر آبله

جانشان در دست دلاکان آبستن چنانک

جان مجنون، زلف لیلی را اسیر سلسله

وجه در صندوق و اجزا را حوالت می شود

قسط جدی و دلو و حوت اندر اسد یا سنبله(392)

هر که در مالیّه شد مالیّه اش تاراج رفت

هرکه د رعدلیّه آمد،      خورد داغ باطله

هست در مالیّه هر چیزی بجز اعطای حق

هست در عدلیّه هر چیزی بغیر از معدله

استراق سمع اگر سازد وزیر تلگراف

جای حیرت نیست هرگز، ای رفیق یکدله

زانکه شیطان وحی را بر اولیای خویشتن

فرض داند گرچه باشد سیم مدّ بسمله(393)

مفتی و قاضی غیاث الدین امین الحق یکی ست

گربه هم هِّر است و هم سنّور و قط، هم خیطله

حلّ لاینحل عمامه ش، حجّت قاطع چماق          

اینْش روشن تبصره، آنَش هویدا تکمله

خرمن امید جمعی را بر آتش می نهد

آن خرِ دونِ دله اندر پیِ یک خردله

عیب دارالشّرع را تشریح ننمایم از آنک     

نوع ضایع میشود، برمی خورد بر سلسله

جنگ با قران کند ، خصمی به حیدر چون رود

بر سر نی خرقۀ عثمان و دست نایله

در صف نظمیه رو کن تا ببینی فوج فوج             

صد هزاران دزد ماهرتر ز مختار و دله

بر سر اموال سرقت رفته و خوان قمار    

گشته حاضر چون گدایان بر سر دیگ شله

 بینی اندر هر بلد، جوق پلیسان را چنانک

مور در خرمن ، شپش در تن، ملخ در سنبله

همچنین امنیه را بینی به هر منزلگهی

نیش بر تخم مسافر بند سازد چون مله

ای فکل در گردن و کت در تن و پوتین به پای

با خرام کبک     در بر کرده    رخت چلچله

تا به کی بوزینه سان بر عرشه منبر جهی

نطق چون بلبل کنی با گردنی چون بلبله؟

از تو و نطق و ز پوتین و کراوات و فکل                

جمله بیزارم، خواهی نطق کن ، خواهی گله(394)

 *** * *** * ***

مخمس در باره عدلیّه :

سروش هاتف غیبم به گوش گفت که خیز              مخسب غافل   و    باطل مخواه عمر عزیز

برو         به جانب عدلیّه    با دو صد پرهیز               ببین زمقعد  پرنی  چه سان رها شده  تیز

                                       چگونه جسته زما تحت ناتمیز،   تمیز

قدم گذار   به دیوان عالی  و    بشناس      که کیست آن به کرسی نشسته چون نسناس*1

به گرد وی  بنگر چند تن  خدا نشناس         مگر که چرخ      عجب مهره ای فکنده به طاس

                                        که چرخ سِفله خوارها نموده عزیز

نظر نما        بنگر            صورت هیولا را           به جای طوطی و طاووس، بین قلولا را*2

به حکمرانی      بنگر          جوان رعنا را           معین و    یاور و   یارش   ببین شمولا را*3

                                   بنی سرائیل آنجا نشسته بر سر میز(438)

یکی    زشدّت پیری        درآمده قوزش               به سان روبه دیمی شده  دک و پوزش

هزار رنگ به صورت   چو آتش افروزش               رسد به عرش برین بانگ سرفه و گوزش

                                       که من معیلم و مسکینم و ندارم چیز

مران که سُخره سرودی رئیس اَکْوَسه اش           کسی ندیدی     جز    در مبال مدرسه اش

فرار کردی    قمّل      زچرک      البسه اش            هزار گونه     اثر دیده شد   ز وسوسه اش

                                        کنون زفرط نظافت شده ست عنبربیز

چنین سراید با اهل بیت و     همسایه                کز آفتاب        فزونتر بود      مرا    پایه

برای فخر و شرف مر مرا بس این مایه              که می نهد برون     وقت ...ادنم   ..ایه

                                       چرا نباشم    آشوب خواه و شورانگیز

کلام این شد   نابالغ         و بلوغی را                حصیر باف و چغندر فروش و دوغی را

نخست باید ..ائید         مر فروغی را                    وزآن سپس ، آن خاقانی دورغی را

                                  که کس تخلّص دزدی نمی کند تجویز(439)

 پا نوشت ها :

1 - نسناس: میمون آدم نما، اورانگ اوتان. در چهار مقاله عروضی سمرقندی در مورد آن مطلبی آمده است.  برخی آن را همان سیاههای بسیار کوتاه قد دانسته اند، با نام پیگمه،  با بدنی پر از پشم که بر درختان از شاخه ای به شاخه دیگر می پرند . قدما آن را جانوری افسانه ای شبیه به انسان می دانستند. در تداول به معنی آدم بدجنس و بد لعاب است.(گ)

2- در آنندراج،  به نقل از شرح نصاب،  قَلَولا به معنی قاز (غاز) - که مرغ معروفی است – آمده است و مولانا یوسف بن مانع "شارح نصاب"، آن را به ضمّ اول و فتح دوم نیز  نوشته است(م)

3 - در آنندراج،  شمولا در برابر استقلالا بکار می رود  استقلالا کنایه از کردن کاری به ذات خود و بی اتباع و رفاقت دیگران و شمولا  یعنی بالتبع و به پیروی دیگری بکاری درآمدن،  معنی شده است  چنانچه پادشاهی تابع پادشاه دیگر شود و جمیع امرایش نیز مطیع آن پادشاه غالب شوند و نصب لفظ شمول و استقلال به جهت آن است که به محل خود  در ترکیب حال واقع شده است.(م)

 *** * *** * ***

برای خواندن بخش اول مقاله ( شرح زندگی و بررسی شیوه ادبی  و طنّازی ادیب الممالک فراهانی و اشعار منتخب قبلی او)  اینجا کلیک فرمائید:   بخش اول